Nhiều doanh nghiệp lần đầu xuất nhập khẩu nghĩ rằng giao hàng đường biển là: đóng hàng vào container, giao cho hãng tàu, chờ hàng đến cảng đích, nhận hàng.
Nhìn trên giấy tờ thì đúng là vậy. Nhưng ai từng làm một lô hàng quốc tế thực tế mới thấy: hàng lên tàu chỉ mới là một phần của công việc. Phần rủi ro thực sự thường nằm ở những chỗ không ai nghĩ tới – cho đến khi nó xảy ra.
Hàng đến cảng rồi bị kẹt customs bao lâu? Ai chịu phí lưu container nếu thông quan chậm? Container bị thay tàu giữa đường thì tiến độ tính lại từ đâu? Hàng bị ẩm hoặc hư hỏng trong container thì bảo hiểm có đền không – và đền được bao nhiêu phần? Nếu hãng tàu mất hàng thì quy trình khiếu nại mất bao lâu?
Những câu hỏi này nghe có vẻ nhỏ. Nhưng nếu không chuẩn bị trước, khi sự cố xảy ra giữa hành trình sẽ rất rối – và chi phí phát sinh có khi còn lớn hơn giá trị lô hàng.
Cái khó của vận chuyển đường biển không nằm ở chỗ đặt tàu
Đặt container, book lịch tàu, lấy vận đơn – phần này tương đối có quy trình. Cái khó thực sự nằm ở những rủi ro xảy ra trong hành trình và khâu xử lý khi sự cố phát sinh.
Tôi lấy ví dụ từ thực tế chúng tôi đã gặp và xử lý.
Một lô hàng thiết bị công nghiệp xuất khẩu từ TP.HCM đi cảng Hamburg, Đức. Hành trình dự kiến 28 ngày, transit qua Singapore. Giữa chặng, container bị roll – tức là hãng tàu không đưa hàng lên tàu đúng lịch vì thiếu chỗ – và phải chờ chuyến kế tiếp 7 ngày sau. Không ai thông báo trước. Chủ hàng chỉ biết khi theo dõi tracking thấy container vẫn nằm ở Singapore sau ngày dự kiến đến Hamburg.
Kết quả: hàng trễ 9 ngày so với cam kết với đối tác nhập khẩu. Phí phạt trễ giao hàng theo hợp đồng thương mại do chủ hàng chịu. Hãng tàu không bồi thường vì trong điều khoản vận đơn có quy định về quyền thay đổi lịch tàu.
Năm rủi ro thực tế doanh nghiệp cần biết trước khi giao hàng đường biển
Thứ nhất — Rủi ro roll container và thay tàu:
Hãng tàu có quyền không xếp hàng của bạn lên tàu đúng lịch nếu tàu đã đầy ưu tiên cao hơn. Điều này không phải lỗi kỹ thuật – đây là điều khoản có trong hợp đồng vận chuyển mà nhiều chủ hàng không đọc kỹ. Hàng roll thường bị trễ 5-10 ngày tùy lịch tàu kế tiếp trên tuyến đó.
Thứ hai — Rủi ro hàng hóa bị hư hỏng trong container:
Hàng đóng container không đồng nghĩa với hàng được bảo vệ hoàn toàn. Hàng dễ bị ảnh hưởng bởi độ ẩm cao trong container reefer bị lỗi, va đập khi tàu qua vùng biển động, hoặc đóng gói không đúng chuẩn chịu lực xếp chồng. Bảo hiểm hàng hải có đền – nhưng chỉ đền khi chứng minh được nguyên nhân và mức độ thiệt hại đúng điều khoản đã ký.
Thứ ba – Rủi ro phí phát sinh ngoài báo giá:
Báo giá freight ban đầu thường chưa bao gồm: phụ phí nhiên liệu (BAF), phụ phí tắc nghẽn cảng (PSS), phí xử lý tài liệu (documentation fee), phí chứng nhận xuất xứ và kiểm dịch ở cảng đến. Tổng cộng các khoản phụ phí này có thể tăng chi phí thực tế lên 15-30% so với báo giá ban đầu.
Thứ tư – Rủi ro thông quan chậm ở cảng đến:
Mỗi quốc gia có quy định hải quan khác nhau. Hàng có thể bị giữ để kiểm tra thực tế, bổ sung chứng từ hoặc xác minh xuất xứ. Trong thời gian đó, container vẫn tính phí lưu bãi (demurrage) theo ngày. Với container 20ft tại cảng châu Âu, phí demurrage có thể từ 80-150 USD/ngày sau khi hết free time.
Thứ năm – Rủi ro về điều khoản trách nhiệm giới hạn của hãng tàu:
Theo Công ước Hague-Visby, trách nhiệm bồi thường tối đa của hãng tàu với hàng hóa bị mất hoặc hư hỏng thường chỉ ở mức 2 SDR/kg hoặc 666.67 SDR/kiện – mức này thường thấp hơn nhiều so với giá trị thực tế của hàng. Nếu không mua bảo hiểm hàng hóa riêng, khoản chênh lệch đó chủ hàng tự chịu.
Phần lớn rủi ro không phải không tránh được – mà là không chuẩn bị trước
Cái khó của logistics đường biển quốc tế không nằm ở việc đặt tàu. Cái khó nằm ở việc biết điều gì có thể xảy ra và chuẩn bị phương án xử lý trước khi nó xảy ra.
Từ thực tế triển khai, tôi nghĩ doanh nghiệp cần chuẩn bị trước một số việc.
Một là đọc kỹ điều khoản vận đơn trước khi ký – đặc biệt phần về quyền thay tàu, giới hạn bồi thường và quy trình khiếu nại. Không nên ký chỉ vì quen làm vậy.
Hai là mua bảo hiểm hàng hóa riêng, không chỉ dựa vào trách nhiệm của hãng tàu. Bảo hiểm hàng hải Institute Cargo Clauses (A) là điều khoản rộng nhất, bao gồm hầu hết rủi ro trong hành trình.
Ba là tính phí lưu container vào kế hoạch tài chính ngay từ đầu. Hỏi rõ free time tại cảng đến và phí demurrage sau free time trước khi book tàu.
Bốn là theo dõi tracking chủ động, không chờ đến ngày dự kiến đến mới kiểm tra. Với tuyến dài, bất kỳ delay nào giữa chặng đều cần phát hiện sớm để thông báo cho đối tác nhập khẩu kịp thời.
Năm là có đầu mối xử lý tại cảng đến. Khi hàng bị giữ hoặc phát sinh vấn đề, việc có đại lý hoặc forwarder địa phương phối hợp sẽ rút ngắn đáng kể thời gian xử lý.
Bài học lớn nhất từ những lô hàng quốc tế phát sinh sự cố là: ký hợp đồng vận chuyển chưa phải là yên tâm.
Yên tâm thực sự là khi bạn đã đọc điều khoản, đã mua bảo hiểm đúng, đã biết phí nào sẽ phát sinh, và đã có người đứng phía bên kia đại dương để xử lý nếu có vấn đề.
Với Freightcheck, mỗi lô hàng quốc tế không chỉ là một booking tàu. Đó là một phương án logistics cần được chuẩn bị kỹ từ chứng từ, bảo hiểm, phối hợp cảng đến và dự phòng rủi ro – trước khi hàng lên tàu.